Blog

Tháp Po klong Garai Ninh Thuận– Bảo tháp Chăm 800 năm tuổi đẹp nhất Việt Nam

Po Klong Garai là tên gọi quen thuộc của một đền tháp Chăm nổi tiếng ở Ninh Thuận được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XIII đầu thế kỷ XIV bởi vua Chế Mân (vua Jaya Shihavaman III – người trị vì Chiêm Thành từ năm 1288 – 1307). 

Tổng thể kiến trúc đền tháp ngự trên một ngọn đồi có tên là Trầu [Cek hala]; có độ cao tầm 25m so với mặt nước biển; hiện thuộc phường Đô Vinh, cách trung tâm thành phố Phan Rang – Tháp Chàm khoảng 7km về phía Tây Bắc [quốc lộ 1A đi Cam Ranh – Khánh Hòa]”.

Mục đích của việc xây dựng đền tháp này là thờ vua Po Klong Garai – người theo sử sách Champa có nhiều công lao trong việc đánh đuổi ngoại xâm và trị vị đất nước.

Trải qua bao thăng trầm, tháp hiện nay nơi sinh hoạt, tín ngưỡng tôn giáo của đồng bào Chăm theo Bàlamôn giáo; đồng thời là điểm tham quan, du lịch hấp dẫn cũng như là nơi đặt nền tảng trong việc nghiên cứu, tìm hiểu văn hóa, lịch sử Chăm của Ninh Thuận nói riêng và trên dải đất Duyên hải miền Trung nói chung. 

Tổng thể công trình kiến trúc nghệ thuật đền tháp Po Klong Garai [Ảnh: Jamen Ivan]
Tổng thể công trình kiến trúc nghệ thuật đền tháp Po Klong Garai [Ảnh: Jamen Ivan]
Vẻ đẹp huyền bí của đền tháp cổ Po Klong Garai Ninh Thuận [Ảnh: Jamen Ivan]
Vẻ đẹp huyền bí của đền tháp cổ Po Klong Garai Ninh Thuận [Ảnh: Jamen Ivan]
Năm 1979, đền tháp Po Klong Garai được Bộ Văn hóa Thông tin [nay là Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch] đã xếp hạng là Di tích Lịch sử Văn hóa Quốc gia. Đến cuối năm 2016 thì chính thức trở thành Di tích Quốc gia đặc biệt.

Một góc đền tháp Po Klong Garai Ninh Thuận [Ảnh: Jamen Ivan]
Một góc đền tháp Po Klong Garai Ninh Thuận [Ảnh: Jamen Ivan]
Ngôi tháp chính là ngôi tháp lửa trong cụm đền tháp Po Klong Garai [Ảnh: Jamen Ivan]
Ngôi tháp chính là ngôi tháp lửa trong cụm đền tháp Po Klong Garai [Ảnh: Jamen Ivan]
Để lưu giữ, giữ gìn và phát huy nét đặc sắc trong truyền thống văn hóa dân tộc. Bao năm qua, cứ đến ngày cuối tháng 6 đế ngày 1 tháng 7 theo lịch Chăm [khoảng tháng 9, tháng 10 Dương lịch]. Đồng bào Chăm theo tín ngưỡng Bàlamôn tại Ninh Thuận luôn chọn đền tháp Po Klong Garai là nơi tổ chức lễ hội Kate – Một lễ hội lớn quan trọng của đồng bào.

Đồng bào Chăm Ninh Thuận tổ chức lễ hội Kate vào tháng 7 Chăm lịch trên đền tháp Po Klong Garai [Ảnh: Võ Văn Định]
Đồng bào Chăm Ninh Thuận tổ chức lễ hội Kate vào tháng 7 Chăm lịch trên đền tháp Po Klong Garai [Ảnh: Võ Văn Định]
Tràn ngập sắc màu trong lễ hội Kate tổ chức trên đền tháp Po Klong Garai [Ảnh: Võ Văn Định]
Tràn ngập sắc màu trong lễ hội Kate tổ chức trên đền tháp Po Klong Garai [Ảnh: Võ Văn Định]
Cùng diễn ra tại đền tháp Po Klong Garai, đồng bào Chăm còn tổ chức trang trọng tại đền tháp Po Rome và đền Po Inư Nưgar [Thánh Mẫu Yang Po Inư Nưgar, người Chăm gọi là mẹ xứ sở, hoặc thần xứ sở]. Sau đền tháp, là nghi thức tổ chức tại làng, gia đình. Tiếp nối phần lễ là phần hội với nhiều chương trình hấp dẫn như trình diễn nghệ thuật, thể thao, hội thi, …

[…Những nhận định về một đền tháp với nhiều hạng mục chưa lời đáp…]

Theo ghi chép trong cuốn “Tháp cổ Champa” của PGS.TS Ngô Văn Doanh: “Tháp Po Klong Garai là tên gọi chung của một đền tháp gồm ba tháp: tháp chính – nơi thờ tượng bán thân vua Po Klong Garai (kalan po) cao 20,5m; tháp cổng [Kalan Pabah mbang] cao khoảng 8,56m; tháp lửa [sang cuh yang apuer] cao 9,31m. 

Tuy nhiên, trong một nghiên cứu khác của 3 tác giả Phan Văn Dốp – Phan Quốc Anh – Nguyễn Thị Thug, ghi trong cuốn “Văn hóa Phi vật thể người Chăm Ninh Thuận” trang 267: “Cụm  tháp tháp Po Klong Garai có tất cả 5 công trình. Ngoài ba tháp hiện còn tồn tại thì còn một tháp canh ở Đông Nam và dấu tích đế tháp ở phía Bắc và phía Tây Nam.

Ngôi tháp cổng trong cụm đền tháp Po Klong Garai [Ảnh: Jamen Ivan]
Ngôi tháp cổng trong cụm đền tháp Po Klong Garai [Ảnh: Jamen Ivan]
Chưa dừng lại ở đó, các tác giả còn đưa ra một giả thuyết khác:“Trong tổng thể kiến trúc xây dựng đền tháp còn có một nhà để đồ (dạng tháp dài hoặc nhà dài) nhưng đã bị đổ, không còn nữa mà hiện nay còn lại cái nền gạch trước tháp chính. 

Nền gạch này trước giải phóng được xây lại có mái như kiểu nhà dài (ở Mỹ Sơn là nhà dùng để cho các vị chức sắc thánh tẩy trước khi làm lễ) nhưng sau giải phóng mái này đã được đập đi trở lại nguyên vẹn chỉ là cái nền gạch như vốn nó còn lại”.

Mặt sau ngôi tháp lửa trong cụm đền tháp Po Klong Garai [Ảnh: Jamen Ivan]
Mặt sau ngôi tháp lửa trong cụm đền tháp Po Klong Garai [Ảnh: Jamen Ivan]
Từ những nhận định và đánh giá của các tác giả, cộng thêm đó là những gì mà đền tháp Po Klong Garai đang hiện hữu. Có thể thấy, những vết tích về các nền móng cũ có thể từng là những hạng mục được xây dựng trọn vẹn như tháp chính, tháp lửa, tháp cổng, nhưng theo thời gian, vì tác động gì đó đã bị đổ vỡ.

Điều này cũng tương tự như bao đền tháp khác, tiêu biểu như đền tháp Dương Long, đền tháp Hưng Thạnh (tháp Đôi) ở Bình Định, hay tháp Hòa Lai ở Ninh Thuận và tháp Po Sah Inư ở Bình Thuận.

Ngôi tháp chính nhìn từ xa trong cụm đền tháp Po Klong Garai [Ảnh: Jamen Ivan]
Ngôi tháp chính nhìn từ xa trong cụm đền tháp Po Klong Garai [Ảnh: Jamen Ivan]
Trong một công trình đền tháp của người Chăm khi xây dựng, thông thường những có đền tháp chính đóng vai trò nào đó thì có nhiều hạng mục khác bao xung quanh. Tháp Po Klong Garai cũng không ngoại lệ. Đặc biệt là xây theo phong cách Hòa Lai – Lối phong cách điển hình của Champa trong khoảng thế kỷ X – XIV.

Thế nhưng, dù như thế nào đi chăng nữa. Từ lúc xây dựng đến nay, qua hơn 800 năm mưa nắng, những gì còn lại trên đền tháp Po Klong Garai cũng cho thấy, đây là một cụm đền tháp tuyệt hảo với lối kiến trúc rất độc đáo đầy huyền bí mà đến nay chưa lời giải mã.

[…Chiêm ngưỡng lối phong cách, nghệ thuật độc đáo của tháp  Po Klong Garai…]

 Như đề cập từ trên, đền tháp Po Klong Garai là một công trình có quy mô tương đối lớn với tổng diện tích khoảng 10 hecta bao phủ cả không gian đồi Trầu [cek hala].

Trong đó, ngôi tháp chính [Kalanpo] được kết cấu xây dựng với nhiều tầng. Tổng thể tháp chính mô phỏng theo hình hài ngọn núi Peru – một ngọn núi thiêng của Ấn giáo bên Ấn Độ, gắn với tục thờ thần Siva và các vị vua thần Chăm. Tầng trên là sự lập lại tầng dưới thu nhỏ, cho đến đỉnh là một trụ đá nhọn, biểu tượng là một Linga. 

Ngắm nhìn vẻ đẹp ngôi tháp cổng [Ảnh: Jamen Ivan]
Ngắm nhìn vẻ đẹp ngôi tháp cổng [Ảnh: Jamen Ivan]
Điểm nhấn của ngôi tháp chính này chính là ở các góc tháp lên dần đều là các ụ vuông nhỏ, các góc có gắn tượng thú bằng đá như tượng vua Po Klong Garai, tượng thần Siva và các vị hộ pháp, các loài muông thú và các hình ngọn lửa bằng gạch nung. 

Đồng bào Chăm quan niệm hướng Đông là hướng sống, sinh tồn nên tất cả đền tháp khi xây dựng đều quay về hướng Đông. Tháp Po Klong Garai cũng vậy. Tuy nhiên, do được xây dựng trong thời kỳ thịnh vượng nên ngôi tháp chính có nhiều điểm kiến trúc khá ấn tượng. 

Chi tiết, ngôi tháp chính có cửa ra vào quay về hướng Đông, trên cửa là mái vòm có 2 trụ đá lớn khắc chữ Chăm cổ. Bên trên cửa có phù điêu thần Siva có 6 tay đang uyển chuyển với những điệu múa thần bí. Ba cửa còn lại theo ba hướng Nam, Bắc, Tây là cửa giả có trụ ốp gạch lồi, lõm vào trong. Trên mỗi cửa giả có một tượng thần tư thế thiền.

Vẻ đẹp kiêu hãnh, đầy huyền bí của ngôi tháp chính [Ảnh: Jamen Ivan]
Vẻ đẹp kiêu hãnh, đầy huyền bí của ngôi tháp chính [Ảnh: Jamen Ivan]
Từ ngoài đi vào, bên trong là sự hiện hữu của tượng bò thần Nandin bằng đá nằm bên tay trái, đầu hướng vào trong tháp. Tương truyền, đây là vật cưỡi của thần Shiva và vua Po Klong Garai. Chính giữa tháp là tượng thờ bán thân vua Po Klong Garai. Bên dưới tượng bán thân vua Po Klong Garai là một Yoni cạnh dài 1m47, cạnh ngang 0m94, trên Yoni là một Linga tròn, phía trên trụ là Linga.

Song cùng với tháp chính, nhìn thẳng ra bên ngoài là khoảng sân rộng hình vuông. Như đã đề cập từ trên, đây có thể là hạng mục nhà dài, dùng làm nơi để đồ trong quá trình làm lễ của các chức sắc.

Cạnh bên khoảng sân này là hạng mục tháp lửa, có cấu trúc tháp xây mái theo kiểu hình mái nhà [hình giống mái nhà rông ở Tây Nguyên hoặc mái nhà hình thuyền như mặt trên trống đồng].

Chiêm ngưỡng vẻ đẹp ngôi tháp chính ngày nắng đẹp [Ảnh: Jamen Ivan]
Chiêm ngưỡng vẻ đẹp ngôi tháp chính ngày nắng đẹp [Ảnh: Jamen Ivan]
Thấp hơn với tháp chính là tháp Lửa, cao 9m31. Tháp có 3 cửa thông nhau 3 hướng Đông, Bắc và Nam, riêng phía Nam là cửa sổ. Chức năng của tháp này là  để các tu sĩ Bàlamôn, các thầy cúng bày các vật tế lễ và giữ ngọn lửa tế nên người Chăm gọi là Tháp Lửa. 

 Kế bên tháp lửa là tháp cổng. Trước tháp cổng là một khoảng sân rộng. Theo thiết kế, khoảng sân của tháp cổng, tháp cổng, khoảng sân nằm giữa tháp cổng và tháp chính và tháp chính được xây dựng trên một trục, hướng thẳng về một hướng duy nhất. Đó là hướng Đông.

Vẻ đẹp phụ nữ Chăm bên đền tháp linh thiêng [Ảnh: Jamen Ivan]
Vẻ đẹp phụ nữ Chăm bên đền tháp linh thiêng [Ảnh: Jamen Ivan]
Do trải qua hơn 800 năm mưa nắng, chịu nhiều tác đồng. Hạng mục tháp cổng xuống cấp và không thể sử dụng, phục vụ cho việc đi lên xuống được nữa. Để thay thế cho điều nà, năm 2000 ban quản lý đã xây dựng một hạng mục mới nằm về phía Nam.

Theo quan sát thì cổng tháp mới có hình lá nhĩ phình ra to tướng đứng trên hai cột chịu lực không cân xứng. Xét về mặt khoa học, phong thủy thì công trình này không hòa hợp với ba đền tháp nguyên thủy. Tuy nhiên, xét về mặt bảo vệ di tích thì nó đóng vai trò tương đối quan trọng để phục vụ cho khách du lịch.

Đền tháp là nơi lý tưởng để các đôi uyên ương đến chụp ảnh cưới [Ảnh: Jamen Ivan]
Đền tháp là nơi lý tưởng để các đôi uyên ương đến chụp ảnh cưới [Ảnh: Jamen Ivan]
Trong không gian cụm đền tháp Po Klong Garai, phía sau ngôi tháp chính còn có một miếu thờ tượng Kút hoàng hậu. Theo ghi chép và nghiên cứu của các nhà sử học thì đây chính là hoàng hậu Tố Lý. Bên cạnh miếu thờ gần vòng thành phía Nam cụm thể tháo còn có một trụ đá (Linga) cao 2m20. 

Nổi bật tại ngôi miếu nhỏ phía sau đền tháp chính này là sự hiện hữu của nhiều bia đá, Linga ghi lại nhiều cuộc dâng cúng, sự kiện lịch sử cũng như tiến trình đấu tranh của người Chăm vùng Panduranga.

Bằng những gì đã có và còn sót lại, đền tháp Po Klong Garai đã được các nhà nghiên cứu bình phẩm là công trình hoàn mỹ trong phong cách Muộn và đã đạt đến đỉnh cao trong nền nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc Champa một thời vàng son ở Đông Nam Á.

THÔNG TIN GIÁ VÉ THAM QUAN THÁP PO KLONG GARAI NINH THUẬN

  • địa chỉ: đồi Trầu, phường Đô Vinh, thành phố Phan Rang – Tháp Chàm
  • thời gian: 7h30 – 17h00 hàng ngày
  • giá vé: 20.000 vnđ/người lớn, 15.000 vnđ/trẻ em
  • dịch vụ xe điện: 15.000 vnđ/lượt, 20.000 vnđ khứ hồi

ĐÔI CHÚT VỀ TRUYỀN THUYẾT VUA PO KLONG GARAI

Chuyện kể, ngày xưa ở Plei Chakling [làng Chăm Mỹ Nghiệp, huyện Ninh Phước ngày nay] có hai vợ chồng Ong Paxa và Muk Chakling, sinh sống với nhau nhiều năm mà vẫn chưa có con.

Một lần ra biển mò cua, bắt ốc. Ông bà thấy một cái nôi, bên trong có một bé gái đang trôi lênh đênh trên bọt nước biển. Thấy thế, hai vợ chồng bèn đem về nuôi và đặt tên là Karit. Chẳng mấy chốc, Karit lớn nhanh rồi trở thành thiếu nữ nết na, giỏi gian rất xinh đẹp làm bao nhà có con trai mong Karit để mắt tới.

Ngày nọ, Karit cùng cha vào rừng đốn củi. Trời nóng nực làm hai cha con mệt lã, khát nước mà xung quanh chẳng có một suối nước hay ao, hồ nào. Đang lúc hoang mang thì Karit bỗng thấy một tảng đá có một hủng nước trong, mát rượi. Karit vội chạy đến và uống. Điều lạ là càng uống thì nước càng tuôn ra, nhưng khi karik kêu cha chạy lại thì nước bỗng rút khô cạn.

Hai cha con trở về nhà, thời gian sau thì Karit thấy bụng mình to lên như đang mang thai. Và rồi sự thật là như thế. Sau khoảng thời gian hơn chín tháng thì Karit hạ sinh một cậu con trai. Điều buồn là cậu con trai này vô cùng xấu xí và cực kỳ háu ăn, do vậy mà ông bà đặt trên cho cháu là Jatol.

Chưa chồng mà đã có con. Xã hội Chăm ngày ấy bao nhiêu phong tục nghiệt ngã với người đàn bà. Vì không chịu được lời ra tiếng vào của bà con xóm làng. Lại vì thương cha, thương mẹ và con không tội tình mà bị thiên hạ sỉ vả. Cho nên Karit đã âm thầm bỏ đi, để lại Jatol cho ông bà nuôi.

Ngày tháng hững hờ trôi qua, chẳng mấy chốc Jatol trở thành một thiếu niên khỏe mạnh. Nhưng mấy ai hiểu được, Jatol càng lớn thì thân hình càng xấu xí, xấu đến nổi không ai thèm chơi.

Mang nỗi buồn không cha, cô đơn mẹ và thân hình xấu là thế. Tưởng chừng đâu cuộc đời sẽ không lấy đi điều gì của cậu nữa. Ấy rồi chỉ vài tháng sau thì ông bà cũng ra đi vì tuổi già sức yếu. Để rồi từ chàng trai đơn thân tủi phận, Jatol bắt đầu cho những ngày với cuộc sống bươm chãi với tinh thần tự lực tự cường.

Để bắt đầu cuộc đời mình, Jatol kết thân người bạn là Poklong Chanh. Hai người rủ nhau đi buôn trầu, một công việc tiền không nhiều nhưng đầy lắm niềm vui.

Công việc hằng ngày vẫn diễn ra như thế, tuy nhiên vào một hôm trên đường về, Jatol thấy mệt nên nghỉ ở tảng đá bên đường. Po Klong Chanh thấy vậy nên chạy về trước để nấu cơm rồi đem cơm ra cho bạn. Khi trở lại Poklong Chanh hoảng hốt khi thấy thấy có hai con rồng trắng đang vấn quanh và liếm mình Jatol. Po Klong Chanh chạy đến thì hai con rồng biến mất. Jatol tỉnh dậy thì bỗng chốc trở thành một chàng trai khôi ngô, tuấn tú khác thường.

Sau sự việc ấy, chuyện của Jatol lan ra khắp miền và rồi đến tai vua Nuhol, người đang quản thủ vùng Iaru. Được thần báo mộng sắp tới sẽ có một thiên tài xuất chúng cai trị đất nước nên vua Nuhol cho vời Jatol đến để hỏi rõ thực hư. Jatol đến gặp vua Nuhol. Ngay lần đầu, vua Nuhol thấy Jatol và thấy đây là chàng trai mang chân mệnh đế vương. Để giữ Jatol lại, vua Nuhol đã gả công chúa Thakol cho Jatol.

Năm 1167, vua Xulika ở thành Balcri Bannơi bằng hà, anh em trong hoàng tộc chia bè, kết phái đấu đá nhau tranh giành vương quyền. Trong lúc rối ren về chính trị, quần thần hay tin sự xuất hiện kỳ lạ của Jatol, lại thêm điềm báo của thần nên cho người đi tìm hiểu.

Sau khi rõ sự việc, quẩn thần họi ý nhau rồi cho voi trắng (bạch trạng) đến vùng Iaru rước Jotol về. Được sự ủng hộ của quần thần và nhân dân, Jatol đem binh chấn chỉnh chính trị thành Balcri Bannơi. Khi mọi thứ ổn định, Jatol được tôn lên làm vua, xưng hiệu là Po Klong Garai và đóng đô ở Bal Hagâu.

Lúc bấy giờ, quân Khmer thường xuyên đánh phá, quấy nhiễu vùng Panduranga, đích thân vua Po Klong Garai phải mang quân vào Panduranga dẹp loạn. Chỉ trong vòng vài tháng, với tài thao lược và mưu sự của mình, vua Po Klong Garai đã đánh tan quân Chân Lạp, nhanh chóng khôi phục nền tự trị dân tộc Chăm. Cũng trong thời gian này, vua Po Klong Garai dời đô đến vùng Panduranga và cai trị ở đây.

Trong thời gian trị vì xứ Panduranga, vua Po Klong Garai đã cho xây dựng nhiều công trình thủy lợi để phục vụ cho nông nghiệp, chấn chỉnh binh ngũ và chỉ cho dân tại đây nhiều ngành nghề để phát triển kinh tế. 

Ông đã cất công cho xây dựng các hệ thống đê đập thủy lợi sơ khai như: Đập Nha Trinh (Chakling, vùng Nha Hố, huyện Ninh Sơn), đập Sông Cấm ở phía Tây Phan Rang dẫn thủy nhập điền bằng mương Cái và mương Đực, giúp đời sống hưng thịnh, nông nghiệp phát triển, mùa màng bội thu. Những công trình thủy lợi đó còn sử dụng và lưu dấu đến ngày hôm nay.

Related Articles

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Liên hệ ngay với chúng tôi!
Gọi ngay 0908191545
LIÊN HỆ ĐẶT DỊCH VỤ