Tháp Hòa Lai – dấu ấn kiến trúc cổ 1.000 năm tuổi của vùng Panduranga

0

Khamphaninhthuan.com – Cùng với đền tháp Po Klaong Garai và đền háp Po Romé trên địa bàn tỉnh Ninh Thuận (Parang – vương quốc Champa vùng Panduranga xưa). Công trình kiến trúc nghệ thuật đền tháp Hòa Lai là những gì còn sót lại của một thời vàng son, rực rỡ của vương quốc Champa vùng Panduranga. Một công trình kiến túc nghệ thuật đến nay chưa có lời giải về cách xây dựng, ai là người xây nên và xây lên vì mục đích gì khi bên trong đền tháp không thờ bất kỳ một vị thần; vị vua hay người có công nào với vương quốc Champa. 

Tháp Hòa Lai – công trình kiến trúc nghệ thuật Champa xưa hơn 1.000 năm tuổi

Nằm về hướng Bắc thành phố Phan Rang – Tháp Chàm khoảng 15km thuộc phận xã Bắc Phong, huyện Thuận Bắc. Tháp Hòa Lai là một công trình kiến trúc độc đáo của vùng Panduranga sau 12 thế kỷ tồn tại. Đặc biệt, đây công trình cổ kính còn tương đối nguyên vẹn trên dải đất miền Trung lịch sử.

Khác với hai ngôi tháp Po Klaong Garai (TK XII – XIII) được xây dựng theo phong cách Bình Định và Po Romé (TK XVII) theo phong cách muộn. Tháp Hòa Lai là công trình được xây dựng theo phong cách Hòa Lai của thế kỷ IX; phong cách kiến trúc này nổi bật với vòm cửa nhiều mũi tròn, các trụ bổ tường hình bát giác cùng lối trang trí hình lá uốn cong.

Nguyên khởi, tháp là một tổng thể kiến trúc gồm Tháp Bắc, Tháp Giữa và Tháp Nam. Hiện diện bên cạnh các công trình tháp còn là tường thành bao quanh và một lò gạch. Tuy nhiên vào cuối thế kỷ XIX, người Pháp và quan chức địa phương đã cho phá phần trên của tháp trung tâm để phục vụ quá trình nghiên cứu nên hiện nay chỉ còn lại phần nền.

Ngôi tháp Nam bà Bắc trong cum đền tháp Hoa Lai (Ảnh: Kafin)
Ngôi tháp Nam bà Bắc trong cum đền tháp Hoa Lai (Ảnh: Kafin)

Là công trình kiến trúc tiên phong trong thế kỷ IX tại vùng Panduranga. Cụm tháp Hòa Lai được qúy như một quần thể rất có giá trị về kiến trúc và điêu khắc của người Chăm thời bấy giờ. Chính vì điều này mà tháp mang một dấu ấn kiến trúc đặc biệt trên dải đất miền Trung.

Nhìn tổng thể, mỗi công trình tháp mang một nét riêng biệt, tuy nhiên chung quy lại, các công trình đều được xây dựng rất hòa hợp với nhau. Trong đó, Tháp Bắc cao, được xây bằng gạch, mặt tường gạch chạm khắc hoa văn mặt chim, thú huyền thoại, lá hoa… rất tinh xảo. Ở hướng Đông tháp có một cửa vào, 3 hướng còn lại chỉ là cửa giả. Vào trong tháp xây dựng gạch nhỏ dần lên, có các ô hình tam giác để gắn đèn khi cúng tế.

Ngôi tháp Nam trong cụm đền tháp Hòa Lai (Ảnh sưu tầm)
Ngôi tháp Nam trong cụm đền tháp Hòa Lai (Ảnh sưu tầm)

Tháp Nam cao hơn, cũng được xây bằng gạch, mặt tường gạch chạm khắc hoa văn nhưng ở dạng đang phác thảo. Toàn bộ thân tháp là một khối lập phương khỏe nhô lên từ một phần bệ vuông và đỡ cả một hệ thống các tầng nhỏ hơn.

Nét đặc sắc nổi bật tại các công trình thuộc cụm tháp Hòa Lai này chính là lối trang trí hoa văn bên ngoài mặt tháp chỉ giới hạn ở vòm cửa, ở các trụ ốp, ở bộ diềm mái. Lối trang trí này vừa mang tính chức năng nhấn mạnh ấn tượng cho các thành phần cấu trúc vừa phô bày vẻ đẹp của các hoa văn.

Bên cạnh lối trang trí độc đáo bên ngoài mặt tháp, các trụ cà bộ diềm mái. Những vòm cửa tò vò trùm lên trên cửa ra vào, các cửa giả và các ô khám của các tầng. Đặc biệt là vành của cửa vòm được phủ kín bằng những hoa văn hình cuộn vọt ra từ miệng của quái vật Kala trên đỉnh là một điểm nhất rất hấp dẫn.

Phong cách kiến trúc Hòa Lai được thể hiện rõ trên các mặt của đền tháp (Ảnh: Kafin)
Phong cách kiến trúc Hòa Lai được thể hiện rõ trên các mặt của đền tháp (Ảnh: Kafin)

Chưa dừng lại, hình ảnh của khoảng tường giữa hai trụ ốp được phủ bằng các hình chạm khắc hoa lá; bộ diềm mái là nơi hiện diện những hoa văn tràng hoa chạy dài và hình các thần điểu Garuda đang xòe cánh. Hòa Lai quả là một công trình kiến trúc, nghệ thuật tuyệt vời.

Năm 1986, trong khi khảo sát, Bảo tàng tỉnh đã phát hiện một linga bằng đá (sa thạch) ở khu vực Tháp. Đây là một phát hiện quý báu có giá trị không chỉ riêng về văn hóa mà còn là lịch sử. Quan trọng là minh chứng rõ hơn về một quá trình thịnh vượn trong việc phát triển kiến trúc, nghệ thuật và điêu khắc của vương quốc Panduranga.

Năm 1997, Bộ Văn hóa – Thông tin đã cấp bằng công nhận cụm tháp Hòa Lai là di tích lịch sử quốc gia.

Nguồn gốc, địa danh về cụm đền tháp Hòa Lai

Ở tỉnh Ninh Thuận, hiện có hai ngọn tháp Chăm đứng cạnh Quốc lộ I A, nhưng lại được gọi là Ba Tháp, bởi trong quá khứ tại đây có ba ngôi tháp nhưng có một ngôi tháp đã bị sụp đổ nên mới có tên gọi như vậy! Giới khảo cổ gọi cụm tháp ấy là tháp Hòa Lai.

Theo như hiện trạng, ngày nay cụm tháp Hòa Lai chỉ còn hai công trình tháp Nam và tháp Bắc. Còn công trình tháp Giữa chỉ còn lại phần nền do bị phá vỡ vào thế kỷ XIX. Chính vì vậy mà tên gọi Ba Tháp là một điều đang được nhiều người chú ý. Đặc biệt, càng chú ý hơn khi Hòa Lai được đặt câu hỏi là có nguồn gốc và địa danh được gọi dựa theo cái gì?

Cụm đền tháp Hòa Lai nằm ngay bên quốc lộ 1A (Ảnh: Hiếu Tử)
Cụm đền tháp Hòa Lai nằm ngay bên quốc lộ 1A (Ảnh: Hiếu Tử)

Để hiểu rõ về điều này, trong bài viết về “Nguồn gốc địa danh…” của Chế Vỹ Tân về địa danh Hòa Lai có đề cập: “là một địa danh ở bắc Ninh Thuận thường được gọi là Ba Tháp, thuộc xã Tân Hải, huyện Ninh Hải. Trên Quốc lộ số 1, du khách bắt gặp hai ngọn tháp Chăm cổ kính tọa lạc phía đông con đường, cách ranh giới Khánh Hòa – Ninh Thuận khoảng 8km (ngọn thứ ba đã bị đổ nát từ lâu). Nơi đây chính là Hòa Lai. Xưa kia địa danh này mang tên là Bal Lai (thủ đô đã điêu mất). Chính từ Bal Lai này đã được phiên âm thành Hòa Lai”.

Bằng việc giải thích này của Chế Vỹ Tân, ta có thể hiểu, Hòa Lai là tên được phiên âm lại từ người Kinh vùng Ninh Thuận dựa theo từ Bal Lai (tên gọi của một thủ đô đã bị mất trong lịch sử).

Đền tháp Hòa Lai trong vấn đề du lịch ngày nay

Hiện nay, cùng với các điểm đến nổi tiếng trên quốc lộ 1A như làng dệt Mỹ Nghiệp, làng gốm Bầu Trúc và đền tháp Po Klaong Garai. Tháp Hòa Lai là nơi tìm đến của nhiều du khách yêu thích văn hóa và nghiên cứu lịch sử. Đặc biệt, tháp là không gian lý tưởng cho những chuyến hành trình về nguồn cuốn hút khi văn hóa đang là vấn đề được chú trọng.

Một sáng đẹp trời tại tháp Hòa Lai (Ảnh: tuxinguyen)
Một sáng đẹp trời tại tháp Hòa Lai (Ảnh: tuxinguyen)

Đến với tháp, dù bất kỳ là thời gian nào trong ngày, nắng mưa hay râm mát. Một công trình của lối phong cách tiêu biểu thế kỷ IX từng vang tiếng lịch sử sẽ cho ta thấy nhiều điều thú vị. Đặc biệt, tháp là một nghệ thuật điêu khắc độc đáo tài tình không tưởng mà người xưa đã mày mò chế tác.

Không dừng lại ở những điều về kiến trúc nghệ thuật. Cụm tháp Hoa Lai còn thể hiện tầm nhìn xa rộng của người xưa khi biết lựa chọn và xây dựng tháp trên một không gian tiêu biểu. Đó là không gian của địa hình, của văn hóa, của chiến lược và của kinh tế sau này. Quan trọng hơn, tháp là nơi có thể nhìn thấy rõ nét về sự liên kết hệ thống tôn giáo, kiến trúc của hai tiểu vùng ngày ấy. Mà trong đó là hai vùng Khauchra (Aia Trang): Phú Yên – Nha Trang và Vùng Panduranga (Parang – Padarang): vùng đất Ninh Thuận – Bình Thuận là minh chứng rõ nhất.

Vẻ đẹp cổ kính sau 1.000 năm lịch sử (Ảnh: lyndtt)
Vẻ đẹp cổ kính sau 1.000 năm lịch sử (Ảnh: lyndtt)

Bằng những điều mà cụm tháp đang có được sau 12 thế kỷ hình thành và tồn tại. Tháp Hòa Lai đang là một trong những điểm đến hấp dẫn trên cùng đường Sài Gòn – Nha Trang – Ninh Thuận. Có thể nói, ty du lịch tại tháp chưa phát huy tất cả thế mạnh của mình, tuy nhiên trong tương lai đây là nơi không thể thiếu trong chương trình du lịch.

Blogger Kafin

Ảnh: sưu tầm từ nhiều nguồn

Nguồn: Bài viết tổng hợp từ sách “Văn hóa Chăm – nghiên cứu và phê bình” của tác giả Trương Văn Món

Liên hệ tư vấn, đặt dịch vụ: 0934.113.464

Leave A Reply

Your email address will not be published.